Av.Fikret İLKİZ 

II- ANAYASA İÇİN TBMM PARTİLER ARASI UZLAŞMA KOMİSYONU

TBMM Partiler Arası Uzlaşma Komisyonu gündeminde bulunan 1982 Anayasası ile ilgili "değişiklikler" konusunda Alt Komisyon oluşturmuştur. Alt Komisyon Anayasanın tamamını gözden geçirerek Raporunu Uzlaşma Komisyonu Başkanlığına sunmuştur. 

Raporlarında yazılı çalışma yöntemine göre; Alt Komisyon İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesini, Ulusal Programı, Anayasa değişiklikleri konusundaki bilim adamlarının çalışma ve önerileriyle, sivil toplum örgütleri ve toplumun çeşitli katmanlarından gelen istekleri dikkate almıştır.Anayasanın tümünü gözden geçirdiklerini, değişiklik tasarıları ile çeşitli ülkelerin Anayasaların da incelendiğini belirtmişlerdir. 

Alt Komisyonun amacı; Anayasa değişikliği bakımından kamuoyunda oluşan beklentiler doğrultusunda, demokratik standartlara uygun, insan hakları ve hukukun üstünlüğünü ön plana çıkaran bir değişikliği gerçekleştirmektir.  Bu nedenle oy ya da görüş birliği ile kabul ettikleri hususları metne katmışlardır. Bazı konuların ise Uzlaşma Komisyonuna "görüş ve seçenekler" olarak sunulmasının daha uygun olacağı ve böylece "tartışma açılması" ile sonuca varmanın yararına işaret edilmiştir. Alt Komisyon,  metin oluştururken tartışmalar sırasında maddeler hakkında ortaya çıkan çekincelere de dikkat çekmiştir.

2.1- ALT KOMİSYON RAPORUNUN İÇERİĞİ
Alt Komisyon Anayasanın 51 maddesi üzerinde değişiklik önergesi hazırlamıştır. Alt Komisyonun raporunda tespitlerini şöyle sıralıyor :

Anayasanın "başlangıç" bölümüyle  ilgili bir değişiklik yapılmamıştır. Başlangıç bölümünün "yeniden yazılması", "aynen kalması" veya beşinci fıkrasının kaldırılması ya da yeniden yazılması seçenektir. Bu seçeneklerin tartışılmasının Uzlaşma Komisyonunda yapılması kararlaştırılmıştır. Alt Komisyona göre Beşinci fıkranın başında geçen "Hiçbir düşünce ve mülahazanın" ibaresi doğrudan düşünceye bir sınır ve yasak koyduğu noktasından hareketle değişiklik ihtiyacı doğurduğu saptanmıştır. "Hiçbir eylemin" şeklinde değiştirilebileceği önerilmiştir.

Metinde Anayasanın 2 inci maddesinin değiştirilmesine yönelik bir düzenleme bulunmaktadır. Bu düzenlemede Cumhuriyetin nitelikleri değiştirilmeyecek hükümleri düzenleyen 4.madde nedeniyle bu düzenleme tartışmalıdır. 2 inci değişikliğine engel teşkil edebilir. 

Egemenlikle ilgili 6 ıncı maddeye eklenen fıkranın; bu konuda referandum modeli ile birlikte değerlendirilebileceği önerilmiştir. Alt Komisyon "Egemenlik hakkının sınırlandırılması veya diğer devletlerle paylaşıma yol açacak uluslar arası topluluk veya kuruluşlara katılma; egemenliğin asıl sahibi olan ulusun kabulüne bağlı olmalıdır" görüşünün Uzlaşma Komisyonunda tartışılmasını uygun bulmuştur.

Yine Metinde yer alan Madde 2 (Cumhuriyetin Nitelikleri), Madde 13 (Temel hak ve hürriyetlerin sınırlandırılması), Madde 14 (Temel hak ve hürriyetlerin kötüye kullanılmaması), Madde 17 (Kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı), Madde 19 ( Kişi hürriyeti ve güvenliği), Madde 26                 (Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti) ve Madde 28 ( Basın hürriyeti)'e yönelik değişikliklerde Milliyetçi Hareket Partisinin çekincesi vardır. MHP bu maddelerin Uzlaşma Komisyonunda ayrıntılı olarak tartışılmasını talep etmiştir. Ayrıca TBMM'nin görev ve yetkilerinin düzenlendiği bölümde yer alan  Meclis yetkilerinin genel olarak açıklandığı 87 inci madde değişikliğinin  14 üncü maddede yer alan değişikliğe bağlı olarak değerlendirilmesi gerektiği görüşündedir.

" Kanuna uygun şekilde basın işletmesi olarak kurulan basımevi ve eklentileri, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü, Cumhuriyetin temel ilkeleri ve milli güvenlik aleyhinde işlenmiş bir suçtan mahkum olması hali hariç, suç aleti olduğu gerekçesiyle zapt ve müsadere ve işletmekten alıkonulamaz" şeklinde Anayasanın 30 uncu maddesinde düzenlenmiş olan "Basın araçlarının korunması" hakkındaki değişiklik bakımından; Demokratik Sol Parti ve Milliyetçi Hareket Partisi maddenin aynen korunması düşüncesindedir. 

Anayasanın 53 üncü maddesindeki "Toplu iş sözleşmesi hakkı" ile  "Grev hakkı ve lokavt"  başlığı ile düzenlenen 54 üncü madde değişikliklerinin özellikle kamu çalışanlarına grev ve toplu iş sözleşmesi yapma hakkının tanınması yönünden Uzlaşma Komisyonunda tekrar gözden geçirilmesi kararlaştırılmıştır.  

TBMM'nin kuruluşu ile ilgili 75 inci madde tartışılmış, maddenin aynen korunması, 550 milletvekilinden 100 ünün Türkiye Milletvekili olarak ayrılması; temel niteliklerinin Anayasa ile belirlenmesi, ayrıntılarının yasaya bırakılması veya 150 üyeden oluşan Senato ihdası Alt Komisyonda tartışılmış ancak bu konularda bir görüş oluşmamıştır. 

Milletvekili seçimi ile ilgili değişiklikler tartışılmıştır. 76. maddede düzenlenen milletvekili seçilme yeterliliğinin düzenlendiği maddedeki yaş sınırının yirmi beşe düşürülmesi ya da otuzda kalması hususunda görüş birliği oluşmamıştır. Yine Milletvekilliğinin düşmesi hallerini düzenleyen 84.maddeye göre  meclis çalışmalarına özürsüz veya izinsiz olarak bir ay içinde toplam beş birleşim günü katılmayan milletvekilinin milletvekilliğinin düşmesine ait hükümdeki "Toplam" ibaresinin kalkması ve 76 ıncı maddede sayılan milletvekili seçilmeye engel suçların sayılması konusunun Uzlaşma Komisyonunun dikkatine sunulması kararlaştırılmıştır. 

Fazilet Partisinin Yasama Dokunulmazlığını düzenleyen 83 üncü maddeye çekincesi vardır. 

Alt Komisyona göre; TBMM'nin genel olarak görev ve yetkilerini düzenleyen 87 inci maddeye göre kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar vermek Meclisin görev ve yetkisindedir. Bu madde ile ilgili Anayasa değişikliği kabul edilecek olursa mevcut ölüm cezaları ile ilgili "intikal" hükmü gereklidir. 

Anayasanın 90 ncı maddesine göre Türkiye cumhuriyeti adına yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak antlaşmaların onaylanması TBMM'nin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası anlaşmalar yasa hükmündedir. Bu maddede önerilen değişiklik bakımından ulusal hukukla, uluslar arası hukukun çatışması halinde çözümü içeren bir hükmün ilavesini Alt Komisyon uygun görmüştür. 

Alt komisyon Başbakanın düşürülmesi, vefatı ve bunun gibi durumlarda Başbakanlık makamının boşalması halinde ne tür bir düzenlemeye gidileceği tartışılmış ancak bir düzenleme öngörülmemiştir.

TBMM'nin toplantı ve karar yeter sayısının düzenlendiği 96 ıncı madde hakkında "tamamen yürürlükten kaldırılması" ya da "oranının değiştirilmesi" konusunda görüş ve öneriler vardır. Ancak bu maddenin yürürlükten kaldırılması durumunda 84 üncü madde (Milletvekilliğinin düşmesi ile ilgili maddedeki özel karar yeter sayısı) başta olmak üzere özel nisap maddelerinin gözden geçirilmesi gerektiğine işaret edilmiştir.

Alt Komisyon Anayasanın 100 üncü maddesinde düzenlenen "Meclis Soruşturması"nı tartışmıştır. Maddede düzenlenen Komisyon raporuna "itiraz" olanağı getirilmesi ve bu itirazın Yargıtay Ceza Daireleri Başkanları Kurulunda bir mütalaa ile sonuçlandırılması ve TBMM'nin bu raporla birlikte itirazın sonucunu incelemesi şeklinde bir teklif sunulmuştur. Bu öneri yasama-yargı dengesinin bozulacağı kaygısı ile kabul görmemiştir. Bu konuda Anavatan Partisi tarafından hazırlanan teklifin Alt Komisyon tarafından oluşturulan metinle birlikte Uzlaşma Komisyonuna sunulması kararlaştırılmıştır. 

Cumhurbaşkanının niteliği ve tarafsızlığını düzenleyen Anayasanın 101 inci maddesine göre bir kimse iki defa Cumhurbaşkanı seçilemez. Alt Komisyonda yapılan tartışmalarda Cumhurbaşkanının seçimi ile ilgili olarak ikinci defa seçilme imkanının getirilmesine Doğru Yol Partisi karşıdır. Böyle bir imkan parlamenter sistem içinde Cumhurbaşkanının tarafsızlığını zedeleyeceği ve niteliğine ters düşeceği görüşleri vardır. Bu nedenle Alt Komisyon tarafından; Anayasa değişikliğinde Cumhurbaşkanı seçiminde ikinci beş yılın Uzlaşma Komisyonunda tartışılması önerilmektedir. 

Cumhurbaşkanının, yasaları süresinde yayımlamadığı ve KHK'leri süresinde imzalamadığı takdirde sonucun ne olacağının Anayasanın 91 inci ve 104 üncü maddelerde ne şekilde düzenlenebileceği konusunun Uzlaşma Komisyonunda tartışılmaya açılması Alt Komisyonda kararlaştırılmıştır. 

Alt Komisyonda YÖK kurumları ile ilgili Madde 130(Yükseköğretim Kurumları), Madde 131 
(Yükseköğretim üst kuruluşları), Madde 132 (Yükseköğretim kurumlarında özel hükümlere tabi olanlar) üzerinde iki görüş oluşmuştur. İlki; Doğruyol Partisi ve Fazilet Partisinin görüşüdür. Bu konu Anayasa sorunu değildir. Yasayla düzenlenmelidir. Anayasanın temel hakların düzenlendiği bölümde yer alan ve "Eğitim ve öğrenim hakkı ve görevi" başlıklı 42.maddesinde yeterli sınırlama bulunmaktadır. O nedenle madde yürürlükten kaldırılmalıdır.  İkinci görüşe göre bu maddeler Anayasal düzeyde korunmalıdır. Ancak değiştirilmelidir. Rektör ve Üst Kurul üyelerini Cumhurbaşkanının ataması ile ilgili hükümler 105 inci maddede yapılan değişikliğe paralel olarak değiştirilmelidir.

Anayasanın 135.maddesinde "Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları" düzenlenmektedir. Bu madde ile ilgili olarak kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları başkanlığına dört dönemden fazla seçilememe hükmünün konulması önerilmiş; Alt Komisyon bu önerinin Uzlaşma Komisyonuna önerilmesini kararlaştırmıştır.

Anayasanın "Yargı" başlıklı Üçüncü Bölümünde yer alan ve  başlığı "Mahkemelerin Bağımsızlığı" şeklinde düzenlenmiş 138. maddenin yeniden düzenlenmesi Fazilet Partisi tarafından önerilmiştir.

Anayasanın Yüksek mahkemeler bölümündeki Madde 146'dan itibaren düzenlenmiş Anayasa Mahkemesi ile ilgili olarak Alt Komisyon şu sonuca varmıştır : Anayasa Mahkemesinin oluşumu ile ilgili olarak 1- Asıl-yedek tefrikinin kalkması halinde üye sayısının artırılması, 2- Üyelerin Cumhurbaşkanınca atanmasının kaldırılması, 3- Üyelerin ağırlığının hukukçu olması.. Bu ilkelerde Alt Komisyon uzlaşmıştır. Değişiklik düzenlemesinin ise Uzlaşma Komisyonuna bırakılmasına karar verilmiştir. 

Anayasanın Yargı bölümünde ve Madde 159'da düzenlenmiş olan Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu üyelerinin sayıları tartışmalıdır. 

Alt Komisyon "Siyasi Partilerin Uyacakları Esaslar" Madde 69, TBMM üyelerinin "Ödenek ve Yolluklar" Madde 86, Cumhurbaşkanının "Nitelikleri ve Tarafsızlığı" Madde 101 ile ilgili değişiklikleri daha önce TBMM Başkanlığına sunulan ve belli bir olgunluğa getirilerek gündemde bekleyen (Sıra Sayısı 585) tekliften aldıklarını belirtmiştir. 

Alt Komisyon Başkan Turhan TAYAN, Üye Ali Günay, Üye Mehmet Nacar, Üye Mehmet Ali Şahin ve üye Ahmet İyimaya imzasıyla;  belirttikleri bu hususların Uzlaşma Komisyonunda değerlendirilmesini ve gerekli görülen hallerde değişiklik yapılmasının yaralı olduğu düşüncesiyle Raporlarını sunmuşlardır.