.........

ANAYASA DEĞİŞİKLİKLERİNDE 
BİRİNCİ TUR TBMM GÖRÜŞMELERİ SONUCU

 Av.Fikret İLKİZ

I- ANAYASA DEĞİŞİKLİĞİ VE HÜKÜMET ÖNERİSİ 

TBMM 18 Eylül 2001 günü toplanarak 21.Dönem 3. Yasama yılı 130. birleşiminde " Türkiye Cumhuriyeti Anayasasını Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine Dair Kanun Teklifinin Anayasa Komisyonundaki görüşmelerinin tamamlanabilmesi maksadıyla" Genel 
Kurul Çalışmalarına devam edilmesine karar vermiştir. 

TBMM Partilerarası Uzlaşma Komisyonu tarafından şekillendirilen Anayasanın Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi hakkındaki "Demokratik Sol Parti Genel Başkanı İstanbul Milletvekili Bülent Ecevit, Milliyetçi Hareket Partisi Genel Başkanı Osmaniye Milletvekili Devlet Bahçeli, Anavatan Partisi Genel Başkanı Rize Milletvekili Mesut Yılmaz ile 288 Milletvekilinin Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi Hakkındaki Kanun Teklifi" 17.09.2001 tarihinde Anayasa Komisyonuna gönderilmiştir. 

Hükümet Anayasa değişikliği bakımından "genel gerekçe"sinde; Anayasasının; uygulamada olduğu dönem içinde ortaya çıkan ihtiyaçlar, kamuoyunun beklentileri ve yeni siyasî açılımlar doğrultusunda yenilenmesi gerektiği görüşündedir. Ayrıca Hükümet genel gerekçesinde Avrupa Birliğine tam üyelik sürecinde,  ulusal programda yer alan "ekonomik" ve "siyasî" kriterlerin karşılanmasının zorunluluğuna değinerek gerekli yasal düzenlemelerin yapılmasının ön şartı olarak Anayasada bazı değişikliklerin yapılmasını da zorunlu kabul etmektedir.

Anayasanın genel gerekçesine göre: " Bu teklif toplumun ihtiyaçlarına cevap verebilecek çağdaş - demokratik standartlara ve evrensel normlara uygun, insan hakları ve hukukun üstünlüğünü ön plana çıkaran bir Anayasa değişikliğini hedeflemektedir."

Ayrıca Hükümet Anayasa Değişiklik teklifinin, Türkiye Büyük Millet Meclisinde Grubu bulunan Siyasî Partilerin eşit şekilde temsil edildiği Partilerarası Uzlaşma Komisyonunca hazırlandığını belirtmiş ve Uzlaşma Komisyonunun hazırladığı metni "tasarı" olarak benimsemiştir. 

II- TBMM ANAYASA KOMİSYONU KARARI 

Böylece Hükümet Anayasa Değişiklik önerisini Meclise sunmuş ve 17.09.2001 tarihinde Anayasa Komisyonuna gelen öneri 21.09.2001 tarihinde bazı maddelerde yapılan değişikliklerle Meclis Genel Kuruluna sunulmuştur. 
Anayasa Komisyonu 21.09.2001 günlü toplantısında Esas 2/803, ve 13 Nolu Kararıyla görüşmelerini tamamlamıştır. Komisyon kararına göre : 
"Teklifin;
- Çerçeve 1 inci maddesi, "eylemin" ibaresinin "faaliyetin" şeklinde değiştirilmesi,
- Çerçeve 2 nci maddesi, temel hak ve hürriyetlerin özlerine dokunulmaksızın sınırlanabileceğine yönelik değişiklik yapılması ile demokratik ibaresinden sonra gelmek üzere "ve laik" ibaresi eklenmesi,
- Çerçeve 3 üncü maddesi, "eylem" ibaresi yerine "faaliyet" ibaresi kullanılması, ayrıca maddeye "Bu hükümlere aykırı faaliyette bulunanlar hakkında uygulanacak müeyyideler kanunla düzenlenir." biçiminde bir fıkra ilave edilmesi
suretiyle, oy birliği ile kabul edilmiştir.
- Çerçeve 4 üncü maddesi ile Anayasanın 19 uncu maddesi değiştirilmektedir. Komisyonumuzca yakalanan ya da tutuklanan kişilerin hâkim önüne çıkarılma süreleri; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 5 inci maddesindeki esaslar doğrultusunda düzenlenmiştir. Ayrıca yakalanan veya tutuklanan kişinin yakınlarına derhal bildirilmesi yönünde altıncı fıkra da değiştirilmiştir. Bu değişiklikler ile birlikte madde oy birliği ile kabul edilmiştir.
- Çerçeve 5 inci madde ile Anayasanın 20 nci maddesi değiştirilmekte; özel hayatın gizliliği ile ilgili özel sınırlama halleri belirlenmektedir. Yetkili merciin kararının yirmidört saat içinde hâkim onayına sunulması; hâkimin kırksekiz saat içinde kararını açıklaması, aksi halde el koymanın kendiliğinden kalkması hükme bağlanmaktadır. Bu madde de Komisyonumuzca sürelerdeki değişiklikle birlikte oy birliği ile kabul edilmiştir.
- Çerçeve 6 ncı madde ile Anayasanın 21 inci maddesi değiştirilmekte; konut dokunulmazlığı ile ilgili özel sınırlar belirlenmektedir. Bu maddede de eşyaya el koyma ile ilgili hususlar 20 nci maddeye paralel olarak düzenlenmiş ve oy birliği ile kabul edilmiştir.
- Çerçeve 7 nci madde ile haberleşme hürriyetini düzenleyen Anayasanın 22 nci maddesi değiştirilmektedir. Teklifte haberleşme yerine iletişim kullanılmıştır. Ancak Komisyonumuz haberleşme olarak kullanılmasını uygun görmüştür. Bu alanda gizlilik esastır; engelleme, yetkili merciin yazılı emri ile olacaktır ve bu kararın en kısa sürede hâkim onayına sunulması hususları maddede düzenlenmektedir. Yetkili merciin kararının hâkim onayına sunulması ile ilgili sözlü öneriyle birlikte madde oy birliği ile kabul edilmiştir.
- Çerçeve 8 inci madde ile Anayasanın 23 üncü maddesinde değişiklik öngörülmekte vatandaşların yurt dışına çıkma hürriyetine ülkenin ekonomik durumunun engel teşkil etmesine son verilmektedir. Bu madde de Komisyonumuzca oy birliği ile kabul edilmiştir.
- Çerçeve 9 uncu madde ile Anayasanın 26 ncı maddesi değiştirilmekte; düşünce ve anlatım özgürlüğünün sınırları genişletilmekte; sınırlanma halleri Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi doğrultusunda düzenlenmektedir. Bu madde metninde Anayasanın 1, 2 ve 3 üncü maddelerine gönderme yapan fıkra çıkarılmıştır. Mevcut metnin 3 üncü fıkrası metinden çıkarılmakta, Cumhuriyetin temel nitelikleri, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün korunması sınırlama halleri içine dahil edilmektedir. Madde bu değişikliklerle birlikte Komisyonumuzca oy birliği ile kabul edilmiştir.
- Komisyonumuzca kabul edilen çerçeve 10 uncu madde ile Anayasanın basın hürriyeti ile ilgili 28 inci maddesinin "kanunla yasaklanmış olan herhangi bir dilde yayım yapılamaz" fıkrası metinden çıkarılmaktadır.
- Çerçeve 11 inci madde ile Anayasanın 31 inci maddesinin ikinci fıkrası değiştirilmektedir. Bu değişiklik ile kamu tüzel kişilerinin elindeki basın dışı kitle haberleşme araçlarından yararlanma ile ilgili olarak sınırlanma halleri belirlenmektedir. Bu madde de Komisyonumuzca oy birliği ile kabul edilmiştir. 
- Çerçeve 12 nci madde ile Anayasanın 33 üncü maddesindeki dernek kurma hürriyeti yeniden düzenlenmektedir. Teklife ayrıca mevcut metnin altıncı fıkrasının ilave edilmesi Komisyonumuzca uygun bulunmuştur. Bu fıkra derneklerin hâkim kararıyla kapatılması veya faaliyetten alıkonulmasıyla ilgili fıkradır. Madde Komisyonumuzca oy birliği ile kabul edilmiştir.
- Çerçeve 13 üncü madde ile Anayasanın 34 üncü maddesi değiştirilmektedir. Komisyonda toplantı ve gösteri yürüyüşü ile ilgili sınırlama hallerine suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık, genel ahlak, başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması ilave edilmiş ve bu hakkın ancak kanunla sınırlanabileceği hükme bağlanmış, madde bu değişikliklerle birlikte oy birliği ile kabul edilmiştir.
- Oy birliği ile kabul edilen, çerçeve 14 üncü madde ile Anayasanın 36 ncı maddesinin birinci fıkrasına adil yargılama hakkı ilave edilmektedir.
- Çerçeve 15 inci madde ile ölüm cezasının sadece savaş, yakın savaş ve terör suçları hallerinde verilebileceği ile ilgili düzenlemenin maddeye yedinci fıkra olarak eklenmesi uygun görülmüş madde bu yönde düzenlenerek Komisyonumuzca oy çokluğu ile kabul edilmiştir. Bu maddede, maddenin metinden çıkarılması yönündeki görüşler kabul görmemiştir.
- Devletin, işlemlerinde ilgili kişilerin hangi kanun yolları ve mercilere başvuracağını ve sürelerini belirtmek zorunda olduğu yönünde Anayasanın 40 ıncı maddesinde değişiklik öngören çerçeve 16, kadın-erkek eşitliğini sağlamak amacıyla Anayasanın 41 inci maddesine değişiklik getiren çerçeve 17, kamulaştırmayla ilgili 46 ncı maddeyi değiştiren çerçeve 18 inci maddesi son fıkrasındaki "her nasılsa" ibaresinin "herhangi bir sebeple" şeklinde değiştirilmesi suretiyle, Devlete, çalışanların yanı sıra işsizleri de koruma görevi veren ve Anayasanın 49 uncu maddesinde bu yönde değişiklik öngören çerçeve 19 uncu maddesi, Komisyonumuzca oy birliği ile kabul edilmiştir.

- Çerçeve 20 nci madde ile sendika kurma hakkı ile ilgili Anayasanın 51 inci maddesi yeniden düzenlenmektedir. Bu maddenin başına sendikaların görevini belirleyen ibarelerin eklenmesi ve sendikalar üzerinde devlet denetimini düzenleyen beşinci fıkrasının metinden çıkarılması, sendika ve üst kuruluşlarının tüzükleri, yönetim ve işleyişlerinin demokrasi esasları yanı sıra Cumhuriyetin temel niteliklerine de aykırı olamayacağının son fıkrada yer alması ve sendika hakkının ancak kanunla sınırlanabileceğinin metne ilavesi önerilmiş bu değişikliklerle birlikte madde Komisyonumuzca oy çokluğu ile kabul edilmiştir.

- Çalışanların asgarî yaşam standartlarının sağlanmasını amaçlayan Anayasanın 55 inci maddesinde değişiklik öngören çerçeve 21, Anayasanın 65 inci maddesinin kenar başlığının içeriğine uygun hale getirmeyi amaçlayan çerçeve 22, kadın-erkek eşitliğini sağlamaya yönelik olarak Anayasanın 66 ncı maddesinde değişiklik içeren çerçeve 23 üncü maddeleri Komisyonumuzca oy birliği ile kabul edilmiştir.

- Çerçeve 24 üncü maddede Anayasanın 67 nci maddesinin beşinci fıkrasında geçen "bulunan tutukluların seçme haklarını kullanmalarında" ibaresinin "oy kullanılması ve" olarak değiştirilmesi ve mevcut metnin son fıkrasının muhafaza edilmesi önerilmiştir. Ayrıca maddeye eklenen son fıkra yazım tekniğine uygun hale getirilmiştir. Madde bu değişiklikler ile birlikte Komisyonumuzca oy çokluğu ile kabul edilmiştir.
- Çerçeve 25 inci madde ile Anayasanın 69 uncu maddesinde değişiklik öngörülmektedir. Siyasî partilerin kapatılmasında odak tanımına kriterler getirilmektedir. Bu madde çerçeve içeriğine uygun olarak düzeltilmiştir. Metinde geçen fiilleri benimseyecek organlar "veya" ibaresiyle ayrılmıştır. Madde bu değişiklikle birlikte Komisyonumuzca oy birliği ile kabul edilmiştir. Bu maddede verilen ve odakta kesin hükmün aranmasını ve siyasî partinin temelli kapatılmasına beyan ve eylemleriyle sebep olanlara getirilen beş yıllık yasağın dört yıla indirilmesini içeren önergeler Komisyonumuzca oy çokluğu ile kabul edilmemiştir.
- Türkiye'de ikamet eden yabancılara karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla dilekçe hakkı tanınmasını öngören ve bu yönde Anayasanın 74 üncü maddesinde değişiklik içeren çerçeve 26, milletvekili seçilme yeterliliğini düzenleyen Anayasanın 76 ncı maddesinde değişiklik getiren çerçeve 27, yasama dokunulmazlığı ile ilgili 83 üncü maddede değişiklik öngören çerçeve 28 inci madde Komisyonumuzca oy birliği ile kabul edilmiştir. 83 üncü madde değişikliği ile dokunulmazlık ile ilgili işlerin Türkiye Büyük Millet Meclisinde en geç üç ay içinde sonuçlandırılacağı, bu konuyla ilgili oylamaların Genel Kurulda gizli yapılacağı ve milletvekilleri hakkındaki ceza davalarının Yargıtay'da görüleceği hükme bağlanmaktadır.
- Çerçeve 29 uncu madde ile Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek yolluk ve emeklilik işlerinin kanunla düzenlenmesi, üyeler ile bunların emeklilerinin T.C. Emekli Sandığı ile ilişkilendirileceği öngörülmektedir. Bu madde, metne "yolluk" ibaresinden sonra gelmek üzere "ve tazminatları, sosyal hakları" ibaresinin eklenmesi suretiyle Komisyonumuzca oy birliği ile kabul edilmiştir.
- Türkiye Büyük Millet Meclisinin af yetkisiyle ilgili olarak Anayasanın 87 nci maddesinde değişiklik içeren çerçeve 30, Cumhurbaşkanının kanunları kısmen veya tamamen uygun bulmaması ile ilgili değişiklik getiren çerçeve 31 inci maddeleri Komisyonumuzca oy birliği ile kabul edilmiştir.
- Çerçeve 32 nci maddesi ile öngörülen değişiklik, Komisyonumuzca egemenlik hakkının kullanılmasına bir sınır getirip getirmemesi yönünde tartışılmış, 90 ıncı maddenin bütünlüğü içinde Komisyonumuzca uygun görülerek oy birliği ile kabul edilmiştir.

- Meclis Başkanı seçiminin beş gün içinde tamamlanmasını içeren çerçeve 33, Anayasanın 100 üncü maddesinde düzenlenen meclis soruşturması ile ilgili işlerin Komisyonlar ve Genel Kurulda gizli oyla sonuçlandırılmasını ve görüşülmesiyle ilgili süreleri düzenleyen çerçeve 34, Millî Güvenlik Kurulunun yapısını düzenleyen çerçeve 35, Anayasa Mahkemesinin siyasî parti davalarında kapatılmaya ve Anayasa değişikliklerinde iptale beşte üç çoğunlukla karar vereceğine yönelik olarak Anayasanın 149 uncu maddesinde değişiklik içeren çerçeve 36, geçici 15 inci maddenin son fıkrasını yürürlükten kaldırmayı öngören çerçeve 37 nci maddeleri Komisyonumuzca oy birliği ile kabul edilmiştir.

- Teklifin Anayasanın 87 nci maddesinde öngörülen değişikliğin Kanunun yürürlük tarihinden önce Anayasanın 14 üncü maddesindeki eylemleri işleyenler hakkında uygulanmaması için getirilen geçici madde Komisyonumuzca oy birliği ile kabul edilmiştir. Ayrıca Anayasanın 67 nci maddesine son fıkra olarak eklenen hükmün bu kanunun yürürlüğe girmesinden sonra yapılacak ilk genel seçimde uygulanmamasını içeren öneri de Komisyonumuzca oy birliği ile kabul edilmiş ve bu iki düzenleme geçici maddede a ve b şıkları olarak yer almıştır.
- Teklifin yürürlük ve halk oylaması ile ilgili 38 inci maddesi, Anayasa Komisyonuna redaksiyon yetkisi verilmesi ve Teklifin tümü oya sunulmuş ve Komisyonumuzca oy birliği ile kabul edilmiştir." devamı için tıklayın